Край легенд

ІМЯ ЧАЛАВЕКА – ЯГО ДОЛЯ. ЧАСТКА 2.

Больш складаныя сітуацыі вымагалі прымаць неардынарныя рашэнні.
Дасведчаны чытач тут жа задасць лагічнае пытанне, а як жа здарылася так, што адзін з аўтараў артыкула стаў Іванам Іванавічам, г.зн. атрымаў імя не дзеда, а бацькі? У народнай культуры існавала два выпадкі-выключэнні, калі трэба было зрабіць контрход і свядома пайсці на парушэнне існуючых правіл, уключаючы механізм дзеяння больш моцных рэгламентацый. А іх было некалькі.


ІМЯ ЧАЛАВЕКА – ЯГО ДОЛЯ

Сярод культуролагаў, псіхолагаў, іншых спецыялістаў, блізкіх да праблем пазнання чалавека, да апошняга часу пераважаюць дзве думкі адносна таго, які дзень лічыць днём нараджэння. У адным выпадку пануе сцвярджэнне, што адлік часу новага жыцця трэба пачынаць тым днём, калі чалавек з’явіўся на гэты свет і заявіў пра сябе першым дзіцячым плачам. У другім – навукоўцы схільны лічыць момант зачацця той прынцыповай мяжой, за якой не-Быццё пачынае матэрыялізавацца і апрадмечвацца ў эмбрыёне будучага чалавека. Зразумела, што ў абедзвюх сітуацыях дамініруе матэрыялістычны падыход да асэнсавання з’явы.


ДЗЕНЬ НАРАДЖЭННЯ І ПЕРШЫ ГОД ЖЫЦЦЯ

Смерць чалавека выключала сям’ю памерлага з сферы ўплыву традыцый святочнага народнага календара. На працягу года ў сям’і была жалоба, якая забараняла сустракаць Новы год, адзначаць Вялікдзень фарбаваннем чырвоных яек, спраўляць у гэты час вяселле. Такім жа высокім семіятычным статусам былі надзелены яшчэ дзве важныя падзеі ў жыцці чалавека і сям’і – нараджэнне дзіцяці і вяселле.


УНІВЕРСАЛЬНЫ РЫТМ ЖЫЦЦЯ

У аснове славянскай сістэмы злічэння часу ляжыць рух і змен­лівасць фаз двух нябесных свяціл – Сонца і Месяца. Адпаведна руху Сонца мы маем такія адрэзкі часу, як суткі і год, а Месяцу – тыдзень (квадра) і месяц. Узаемаадносіны паміж гэтымі свяціламі і прадвызначылі структуру народнага, а пазней і хрысціянскага календароў. Напрыклад, Вялікдзень адзначаецца пасля першай Поўні (фазы Месяца), якая надыходзіць пасля дня веснавога раўнадзенства (фаза Сонца).


БЯРЫ ДЗВЕ – ДА ПАРЫ!

Каб знайсці таямнічы ключ да разумення сэнсу водападзелу паміж цотным і няцотным спалучэннем дзеянняў, атрыбутаў, персанажаў, кампазіцыйных ці сюжэтных паў­тораў, зноў звернемся да традыцый нашых продкаў і акрэслім поле кантэкст-сітуацый, у якіх сімволіка цотнасці і няцотнасці скіравана да розных полюсаў міфапаэтычнай мадэлі свету.


«АДНЫМ СЭРЦАМ СВЕТУ НЕ ЗАПАЛІШ»

У міфалагічнай і фальклорнай спадчыне беларусаў існуе свая мадэль або карціна свету, у якой паралельна разгортваюцца некалькі кодаў мадэлявання рэчаіснасці. Напрыклад, у дрэвавым або раслінным свеце-кодзе існавала палярызацыя сімволікі па прынцыпе Жыццё – Смерць або Дабро – Зло.


СВЯТЫЯ ДЗЯДЫ, ЗАВЁМ ВАС: ХАДЗІЦЕ ДА НАС!

З даўніх часоў суботу (шосты дзень тыдня) лічылі спецыяльным днём ушанавання сваіх продкаў, і асабліва тыя суботы, якія папярэднічалі вялікім святам. Да нашых дзён знакамі асаблівай пашаны вылучаліся: субота перад Грамніцамі, перад Масленіцай, субота перад Тройцай (Духаўскія або Стаўроўскія Дзяды), субота перад Пятром і, нарэшце, Змітраўскія і Міхайлаўская суботы.


З ПАВАГАЙ ДА ПРОДКАЎ

Сёння кажуць – нацыя губляе свае традыцыі, мову, гісторыю і разам з гэтым – свой духоўны падмурак. Так не павінна быць, але гэта сучасныя рэаліі. Адна Беларусь – два народы. З аднаго боку, пакаленні выхаваных інтэрнацыянальнай чаргой да светлага сацыялізма. З другога – узрасло новае пакаленне беларусаў, якое так і не пабачыла гэтага сацыялізма. Што нас у рэшце рэшт можа аб’яднаць? На гэтае і іншыя пытанні адказваюць кандыдат філалагічных навук, дацэнт Іван КРУК і Аксана КАТОВІЧ. Яны ж і пачынаюць у газеце новую рубрыку «Вытокі».


МЕНСК ЗАЧАРАВАНЫ: ТАЯМНІЦА БАНДЫ «ЧОРНАЯ КОШКА»

У час Вялікай Айчыннай вайны Мінск вельмі пацярпеў. Шмат камяніц згарэла, яшчэ больш было разбурана дашчэнту. Горад неаднаразова бамбіла нямецкая і савецкая авіяцыі. Пацярпелі і старажытныя забудовы горада.


МЕНСК ЗАЧАРАВАНЫ: СКАРБ ЕЗУІТАЎ

Здарылася гэта ў пачатку XVIIІ стагоддзя, якраз у гады чарговай вайны са шведамі. Справы караля Рэчы Паспалітай і курфюрста Саксоніі Аўгуста ІІ Моцнага ішлі, мякка кажучы, няўдала. Сваімі неабачлівымі знешнепалітычнымі дзеяннямі ён уцягнуў дзяржаву ў вайну, да якой (як заўсёды) яна не была падрыхтавана. І хаця караля называлі Моцным, але, мабыць, толькі за фізічную моц, бо ў астатнім Аўгусту ІІ відавочна бракавала талентаў.


ДОМ З ПРЫВІДАМІ

Гэта было даўно, больш за сто год таму, а мо і болей. Стаяў некалі на вуліцы Гандлёвай трохпавярховы даходны дом. Недзе ў канцы ХІХ стагоддзя арандаваў той дом адзін вельмі заможны менскі купец. Валодаў ён багатымі крамамі і складамі ў Менску і іншых гарадах. Вёў аптовы гандаль з Рыгаю, Масквою, Казанню. Жонка яго памерла рана, і ён так і застаўся ўдаўцом. Былі ў яго дзве дачкі, якіх ён вельмі любіў і ні ў чым ніколі ім не адмаўляў.


МЕНСК ЗАЧАРАВАНЫ

Было гэта, сябры мае, больш за два стагоддзі таму. У тых дамах, што стаяць сёння на вуліцы Койданаўскай, жыла сям’я заможных месцічаў. І было ў іх тры дачкі. Але толькі старэйшая вылучалася незвычайнай прыгажосцю. Калі дзяўчыне споўнілася васемнаццаць гадоў, да яе пачалі заляцацца розныя хлапцы – былі то і простыя месцічы, і шляхцюкі. Але з усёй той грамады спадабаўся ёй толькі адзін. Быў ён жаўнерам залогі, што абараняла места Менскае. Па святочных днях, апрануты ў прыгожую форму, ён ладна граў на флейце ў аркестры каля ратушы.


ПАДАННЕ ПРА СВІСЛАЦКУЮ РУСАЛКУ

Даўно тое было, сябры мае. Гадоў трыста таму, а мо, і болей. Там, дзе сёння перакрыжоўваюцца вуліцы Францысканская і Падгорная, стаяў невялікі, але прыгожы і ўтульны дамок. Жыла ў ім дзяўчына, паненка незвычайнай прыгажосці. Гожая была красуня і гжэчная, аднак душу мела легкадумную. Любіла яна круціць галовы маладым шляхціцам, якія заляцаліся да яе. Любіла яна вясёлыя баляванні і багатыя падарункі. І чым даражэйшы быў падарунак, тым больш ласкавым і прыязным быў позірк паненкі.


Станьково: резиденция легенд

Не понимаю: как известная с XV века деревня Станьково еще не снискала всемирной славы? Как это удивительное местечко в сорока километрах от Минска еще не вытоптано толпами туристов и прочих желающих прикоснуться к истории?


ПАДАННЕ ПРА ЗМЕЕВУ ГАРУ

Пярун разлогі скалане,
Сцямнее над барамі –
Не навальніца гэта. Не!
Мянеск імчыцца на млыне,
Дружыну набірае…

Рыгор Барадулін

Прыгадайце, сябры мае, як некалі казалі, што Старажытны Рым узнік на сямі ўзгорках. Цікава, што тое ж самае можна сказаць і пра Менск.


ПАДАННЕ ПРА СВIСЛОЧЧА

А быў тут хто, або ня быў
І так, і гэтак мала веры.

Янка Купала

Усё пачынаецца аднекуль, сябры мае. Усё мае свой пачатак і канец. Вось і мы пачнем нашую гісторыю «ab ovo», як казалі некалі старажытныя рымляне, – з самага пачатку.


ПОЛОЦК ГОРОД, КОТОРОМУ ОДИННАДЦАТЬ СТОЛЕТИЙ

Полоцк по праву считается колыбелью белорусской государственности. Город, возникший на торговом пути «из варяг в греки», стал столицей первого государственного образования на территории современной Беларуси. Первая белорусская столица снискала себе славу одного из самых таинственных городов в республике. Чего стоят лишь легенды о полоцких подземных лабиринтах...


Казенный замок Лидский замок пока не приватизирован

Историки до сих пор не пришли к единому мнению: когда же был основан город Лида? По некоторым сведениям, это могло быть в конце XII века, по другим – основание города совпало со строительством замка в 1323-1325 годах


Дворец Чапских: был, есть, будет

Деревня Прилуки расположена почти сразу за столичным микрорайоном Курасовщина. Сначала меня охватило некое разочарование: считай, из Минска не выезжали, не успела подготовиться к восприятию легенд. Но когда мы не спеша проехали по аллее к неоготическому дворцу, вполне почувствовала себя в веке этак XVIII.


СВИДЕТЕЛЬ ЭПОХ Четыре столетия Ружанского двореца Сапег

Ружаны… Удивительно красивое название. В гербе городского поселка и в палисадниках жителей, конечно же, благоухают розы. А главное украшение Ружан - дворцово-замковый комплекс. От него остались только руины, но и в них просматривается былое величие и красота.