«ПЕРШ ЧЫМ САБЕ – ПРОДКАМ»

Адным з асноўных кампанентаў беларускіх народных святаў з’яўляўся культ продкаў. Ушанаванню памяці памерлых знаходзілася самае пачэснае месца ў кожным святочна-абрадавым комплексе. Радаўніца – мяжа, перад якой стаяла патрэба ганараваць памерлых, а за ёй – атрымаўшы дазвол, распачынаць карагод земляробчых спраў. Іншымі словамі, гэта магло гучаць так: перад тым як распачаць цыкл асноўных земляробчых работ, трэба спачатку навесці парадак на магілах сваіх памерлых продкаў, тым самым атрымаць іх маўклівае «багаслаўленне» і гарантаваную падтрымку.

РАДАЎНІЦА: РАДАВАЦЦА ЦІ СУМАВАЦЬ?

Паходжанне назвы свята пакуль што застаецца непатлумачаным. Адны навукоўцы спрабуюць пайсці самым простым шляхам, шукаючы ў моўнай скарбніцы словы-амонімы ці набліжаныя моўныя супадзенні і асацыяцыі. У выніку паходжанне назвы свята выводзяць ад слова «радавацца» (?!).Радавацца чаму – паўстае слушнае пытанне. Можа таму, што дажыў да вясны, да сустрэчы Новага году, да магчымасці чарговы раз наведаць сваіх продкаў. Тлумачэнне мае пэўныя падставы, але як жа быць з настойлівым рэфрэнам у этнаграфічных апісаннях: Радаўніца – Дзяды для тых, хто сканаў у гэтым годзе? Калі эмоцыі і пачуцці страты яшчэ не зарубцаваліся, а, наадварот, нагадваюць аголены нерв, то аб якой радасці можна весці гаворку.

Значна больш глыбокай, але таксама не прапрацаванай з’яўляецца ідэя выводзіць назву Радаўніца ад лексемы Род. У такім разе свята паядноўвала жывых і мёртвых – духоўна знітоўвала ўвесь род. Гэтая версія бачыцца даволі перспектыўнай, але пры ўмове, што паняцце Род будзе разглядацца не толькі ў плане таго, што яно ўключала шырокае прадстаўніцтва блізкіх па крыві сваякоў, а найперш зварот да вытокаў, да таго міфалагічнага персанажа – першапродка, які некалі стаяў каля вытокаў і нашага, і агульначалавечага Роду.

Пры ўсім тым, што Радаўніца з кожным годам займае ў жыцці нашага грамадства ўсё больш пачэснае месца, ганаруецца на дзяржаўным узроўні і шырока адзначаецца як вясковым, так і гарадскім людам, на жаль, існуе даволі абмежаваная колькасць дакладных палявых апісанняў з розных рэгіёнаў і дзякуючы актыўным міграцыям і сродкам масавай інфармацыі яно ўсё больш нівеліруецца, губляюцца лакальныя і рэгіянальныя асаблівасці. Нам ужо добра вядома, у што ператварылася наша сучаснае гарадское вяселле. Абрадавыя акалічнасці (рэальныя дзеянні, элементы магічнай практыкі) намі ўжо фактычна страчаны, таму некалі трохдзённая фэставая дзея дэвальвіравала ў аднавечаровую гулянку, і то пры ўмове таго, што святочнай дзеяй будзе кіраваць «прафесійны» тамада. А як толькі тамада-вядучы заціхне, людзі пачынаюць піць. Але колькі ж можна піць гарэлку?

Тое ж самае і з Радаўніцай. Людзі загадзя прызначаюць час, калі трэба навесці адмысловы парадак. Выметуць смецце, пафарбуюць агароджу, паса­дзяць кветкі, а што далей? Дзякуй Богу, што душа не зачарсцвела і абуджае наш розум, а той яшчэ разумее – трэба! Але пасля таго як скончыцца проза жыцця – прыбяруць магілы, – душа запатрабуе паэзіі святочнасці, абрадавага дыялогу з продкамі, а ён не атрымліваецца. Стол накрылі – багаты, прыгожы, – а што сказаць, што далей зрабіць… Калі ж душа маўчыць, тады рука міжволі цягнецца да бутэлькі. Вось і ўсё: людзі збіраліся, каб выпіць і закусіць, толькі не зусім зразумела, чаму ўсё гэта атрымала назву Радаўніца і навошта гэтую «бяседу» ладзіць на могілках?

Сёння ад розных людзей даводзіцца чуць: царква забараняе піць на могілках, святары папярэджваюць, што не будуць асвячаць магілы памерлых, калі на іх будзе стаяць чарка з гарэлкай. Як усё дзіўна паўтараецца ў нашым жыцці! І, аказваецца, усе мы, нягледзячы на тое, што працуем у розных установах, усё ж такі аднолькавыя, родам з аднаго дзяцінства і наша мысленне падпарадкавана адным стэрэатыпам. Усё гэта і дзяржава, і ўлада, і грамадства ўжо не аднаразова праходзілі. Былі ўрадавыя забароны, антыалкагольныя кампаніі, безалкагольныя вяселлі – сапраўдны здзек над славянскай душой! А дзе шырокая асветніцкая праца (толькі не пра шкоду, якую прыносіць гарэлка) пра нашы адвечныя традыцыі, пра каштоўнасці хрысціянскай культуры, пра тое ЯК сябе паводзіць у храме і каля яго, на вяселлі і на могілках. Тое, што сёння царква будзе вянчаць пару, у якой нявеста на восьмым месяцы цяжарнасці, а на галаве белы вянок і фата – сімвал цнатлівасці, – гэта не грэх, а тое, што родзічы паставілі чарку на магіле, – адразу гвалт. Як быць з тым, што на працягу не аднаго дзесяцігоддзя на Радаўніцу на могілкі хадзіць увогуле забаранялася.

АБРАД ПАМІНАННЯ ПАМЕРЛЫХ

…Ранiцай на Радаўніцу гаспадыня як звычайна завiхалася каля печы, рыхтавала спецыяльныя рытуальныя стравы, упраўлялася, а ўжо потым сям’я пачынала збiрацца на могiлкi. Усе апраналiся ў святочнае адзенне, бралi з сабой ільняны абрус, велiкодныя яйкi, блiны, каўбасу, сала, свянцоную соль, бутэльку гарэлкi, складвалi ўсё гэта ў хусцiнку i адпраўлялiся ў царкву на абедню. Прыгатаванне праходзіла ў абстаноўцы пакою і перапаўняючай цішыню ўрачыстасці, з пачуццямі гордасці і павагі адзін да аднаго і да свайго роду. Пасля богаслужэння ў храме, панiхiды па нябожчыках усе разыходзiлiся да «сваіх» магiл.

Часцей за ўсё магілы прыбіралі напярэдадні – у так званую Жывую Радаўніцу – або за некалькі дзён да вызначанага аўторка. Іх абкладвалі новым дзёрнам, пасыпалі свежым жоўтым пяском, папраўлялі крыж, на які звычайна павязвалi белы ручнік, калі там быў пахаваны мужчына, невялiчкi белы фартушок – калі жанчына, прымацоўвалі белы вянок – калі дзяўчына.

Калi магiлы сваякоў былi ў розных месцах могілак, то iх прыбiралi па некалькi чалавек, а потым усе збiралiся каля адной чыёй-небудзь магiлы i распачыналi памiнальную трызну.

Але перш чым жывыя пачнуць абрадавую трапезу, трэба было на кожную магілу пакласці рытуальнае ахвяраванне. Каля кожнага крыжа ці помніка ставілі сем рытуальных атрыбутаў: сподак, чарку, у якую налівалі гарэлку і якую закрывалі-перакрывалі лустай хлеба, адно (!) чырвонае велікоднае яйка (толькі не свянцонае), шматок сала ці дамашняй каўбасы, адно (!) дамашняе пячэнне, адну (!) цукерку, штучныя або зробленыя з паперы кветкі. Менавіта няпарную колькасць, таму што ў памінальнай абраднасці, якая характарызуецца «разрывам», «раз’яднаннем», вызначальным сімвалам з’яўляецца няцотнасць. Вяселле, наадварот, сімвалізавала стварэнне пары! Як парадаксальна гучыць сучасная традыцыя хадзіць на могілкі з парнай (!) колькасцю жывых (!) кветак!

Абавязковым быў абрад «хрыстосавання з мёртвымi». Дзеля гэтага гаспадыня (а ў некаторых выпадках гэта рабілі дзеці) брала велiкоднае яйка i качала яго крыж-накрыж па насыпе. Затым прама на прыбраную магiлу «левым» бокам расцiлаўся абрус, на яго ставiлася куцця з запаленай свечкай i ўсе астатнiя стравы, кожнай з якiх трэба было патрошкi адкласцi нябожчыку.

Пасля гэтага па добрай славянскай традыцыі па кругу пускалі памінальную чарку, якая павінна была паядноўваць тых, хто прыйшоў на могілкі. Канечне ж, да сярэдзіны XIX ст. гэта была медавуха, спецыяльна зробленыя для велікодных святкаванняў піва ці квас. У чару налівалася пітво і перадавалася самаму старэйшаму сярод прысутных. Трэцюю частку пітва той спачатку адліваў на магілу (зноў-такі: перш чым сабе – продкам), сярэднюю (таксама трэцюю частку) выпіваў сам, апошнюю частку – «слязу» – абавязкова пакідаў на дне. Затым чару-чарку напаўнялі пітвом і перадавалі наступнаму па ўзросце родзічу (ад старэйшых да маладзейшых, але толькі жанатых людзей!). І гэты чалавек дакладна паўтараў асноўны прынцып ўзгаданага этыкетнага правіла. Так чарка-чара хадзіла па крузе тройчы. Калі ж за трэцім разам яна даходзіла да апошняга, каму можна было прыгубіць рытуальны напой, то тое, што заставалася на дне – так званыя «слёзы», – зноў-такі вылівалася на магілу. Хаджэнне чары па крузе з «пераходнай слязой» было скіравана на тое, каб аднавіць, замкнуць, паяднаць галіны радаводнага дрэва.

У эстафету родавай памяці ўключаўся і яшчэ адзін атрыбут – асвечанае ў храме яйка. Рытуальная надмагільна-хаўтурная трапеза распачыналася тым, што адно свянцонае яйка дзялілася на столькі кава­лачкаў, колькі чалавек сабралася вакол магі­лы, і кожны з прысутных браў сваю долю.

Вось ён – фундаментальны прынцып славянскай культуры, пастаянна падмацоўваемы нязгаснай традыцыяй, – працаваць, дык гуртам, талакой, святкаваць – родам-карагодам, спяваць – хорам, дзяліць бяду – між усімі. Фактычна на ўсіх сямейна-родавых святах беларусаў прысутнічала галоўная абрадавая страва, якая дзялілася паміж усімі прысутнымі і з’яўлялася сімвалам родава-абшчыннага адзінства. На радзінах дзялілі «бабіну кашу», на вяселлі – каравай, на пахаванні – куццю, на памінках – чару «з гаротнай слязой».

На могілках елi i гаварылi доўга. Добрым словам успамiналi памерлых родных, расказвалі цікавыя гісторыі з іх жыцця, запрашалi прысесці за жалобны «стол» блiзкiх i знаёмых.
Пасля працяглай размовы i шматлiкiх галашэнняў рытуал памiнання заканч­ваўся. Другая палова дня была занята звычайнымi штодзённымi справамi, а вечарам многiя сяляне збiралiся ў карчме або за святочным сталом у хаце i працягвалi святкаваць Вялікдзень, дакладней, рабілі яго «провады», таму адна з назваў гэтага дня – Праводны дзень або Праводная Радаўніца. Уся адметнасць i незвычайнасць веснавога памiнальнага дня адлюстравана ў прыказцы: «На Радаўнiцу да абеда пашуць, па абедзе плачуць, а ў вечары скачуць».

Оставить комментарий