«СЁМЫ, ЗНАЧЫЦЬ, ШЧАСЛІВЫ»

Самым моцным лікам у культуралагічным плане з’яўляецца, безумоўна, сямёрка. Вытокі такой шырокай сімвалізацыі ліку сем можна бачыць як у старажытных традыцыях іншых народаў, так і ў славян. Лік сем стаў быццам бы шыфраграмай акта першатварэння (які ў аснове сваёй абапіраўся на цыклічнасць фазаў Месяца, кожная з якіх доўжылася сем дзён), феномена астранамічнага кшталту (старажытныя егіпця­не, асірыйцы, шумеры, а пазней і іудзеі ведалі сем планет у сонечнай галактыцы), увасобіў міфапаэтычную мадэль свету (пра шчаслівага чалавека кажуць: «Ён на сёмым небе ад шчасця»).

Згодна з біблейскімі паданнямі Бог стварыў свет за сем дзён, надарыў нябёсы цудам-вясёлкай, у якой сем колераў. Прыгажосць і бездань касмічных вышыняў (пабудова макракосму) былі адмыслова перанесены на глыбіню душэўных перажыванняў («сёмае адчуванне») і шырыню духоўных памкненняў (сем музыкальных ладаў). Нарэшце, гісторыя сусветнай цывілізацыі пакінула нам у спадчыну сем цудаў свету.

АДЗІН СЫН – НЕ СЫН

Праз шмат стагоддзяў лік сем стаў сімвалам-увасабленнем або базавай асновай сацыяльнай (сямейна-родавай) аргані­зацыі грамадства. Сталася так, што першай цаглінай у падмурку радаводнага гмаху беларускага народа стала сям’я – сем «Я». Хто ж яны, тыя сямёра, на плячах якіх узвышаецца наш РОД? Давайце пералічым: бабуля і дзядуля, бацька і маці, а таксама тры сыны, таму што, як лічылі беларусы, «адзін сын – не сын, два сыны – паўсына, тры сыны – сын». Гэта значыць, што толькі пры ўмове нараджэння трох сыноў род не скончыцца, не згіне ў часе. Лік сем стаў квінтэсэнцыяй утылітарна-прагматычнага вопыту чалавека: «Сямёра аднаго не чакаюць»; «Сем раз адмер, адзін – адрэж»; і, урэшце, нагадаем выраз, які з пачцівасцю гаворыць пра таго, хто «ведае свой род аж у сёмае калена».

Беларусы гуртам, талакой дапамагалі сваякам гатаваць вясельны каравай. Матыў сялянскай узаемадапамогі шырока адлюстраваны ў каравайных песнях-велічаннях:
А ніхто не ўгадае, што ў нашым караваі:

ды сямі ды крыніц вада,
ды сямі ды мяхоў мука,
ды сямі ды кароў масла –
дай жа, Божа, маладым шчасця

Гэта ідэалізаваная карціна ўзвядзення вострава Буяна або саборнай лучнасці пры пабудове храма, сімвалічным адлюстраваннем якіх і было прыгатаванне каравая, была яшчэ адным пераканаўчым сведчаннем таго, што нашы продкі лічылі лік сем самым шчаслівым.

Падчас выпякання каравая жанчыны прытрымліваліся вялікай колькасці перасцярог, каб не нашкодзіць далейшаму лёсу маладых.
У асяроддзі беларусаў Слуцкага павета існавала незвычайнае прадпісанне: «Кожная маладая пасля вяселля цэлы ты­дзень (сем дзён), куды б яна ні пайшла, ці то да людзей, ці то ў хлеў да кароў, ці на поле, то павінна заўжды браць з сабою хлеб і ўсюды яго кідаць ці даваць хоць па маленькаму кусочку, каб усім дагадзіць, каб яны спрыялі ды не рабілі ёй ліха». А каб маладыя заўсёды былі багатыя, то на працягу тыдня маладой і маладому «не падаюць голай рукі, толькі загорнутай у хустачку альбо ў крысо адзежы».

МАГIЯ ЛIКУ СЕМ

Дастаткова толькі крыху зазірнуць у глыбіні і таямніцы народнай медыцыны, каб пераканацца ў тым, што і там лік сем быў адным з асноватворных. У адным з славянскіх паданняў расказваецца пра тое, як на зямлі з’явіліся лекавыя расліны: «Бог стварыў чалавека, а побач з ім паставіў сабаку, каб той абараняў чалавека. У той час на сабаку не было скуры, яна была яму непатрэбна, бо ў раі было цёпла. Аднойчы прыйшоў да сабакі чорт і кажа: «Пайшлі да мяне вартаўніком, за гэта я дам табе добрае адзенне». Сабака на некаторы час разгубіўся і адышоў ад чалавека. У гэты час чорт схапіў піку і стаў біць чалавека. На яго целе адкрылася семдзесят ран. Бог убачыў гэта, і каб выратаваць чалавека, хутка стварыў семдзесят зёлак. Вось з таго часу ў чалавека час ад часу «адкрываецца» то адна, то другая рана. А каб вылечыць захворванне, неабходна знайсці сваю расліну».

Часцей за ўсё знахары выкарыстоўвалі магію ліку сем (зямля з сямі магіл, вада з сямі крыніц або калодзежаў) з мэтай лячэння псіхічных захворванняў. Самым на­дзейным сродкам, з дапамогай якога можна было пазбавіцца бяссоніцы, лічылі падушку, якую трэба было набіць курыным пер’ем з сямі двароў.

Калі нараджалася дзіця, старыя людзі раiлi на вузельчык завязаць адрэзаную пупавіну і потым схаваць. Роўна праз сем год дзіця прасілі развязаць яе. Лічылася, калі дзіцяці ўдавалася развязаць сваю пупавіну, то ён стане вельмі разумным чалавекам. Калі здаралася, што жанчына нараджала дзіцятка ў іншым сяле, то яго нельга было пускаць у роднае сяло няхрышчаным, бо праз сем год у тым сяле будзе неўраджай.

Калі ў сям’і не гадаваліся (паміралі) дзеці, бацькі павінны былі на скрыжаванні дарог паставіць крыж, прымацаваць на ім святы абраз і павесіць ручнік, які павінны былі саткаць сем удоў за адну ноч.

НА ГОД – СЕМ ПРЫГОД

Не абышліся без ліку сем і на ўлазінах. Па меркаваннях нашых продкаў, каб у новай хаце «пасялілася» шчасце, неабходна было выканаць наступнае патрабаванне: па-першае, новая хата павінна была сем дзён прастаяць недабудаванай, а потым, наадварот, на сёмы дзень неабходна было зрабіць улазіны.

У народных традыцыях шырока выкарыстоўвалі магічныя магчымасці спа­ры­шоў: каласкоў, гародніны і г.д. Лічылася, той, хто знойдзе здвоены колас, на працягу сямі гадоў будзе самым шчаслівым. Такі колас неабходна было зашыць у адзенне або зрабіць з яго ладанку.

Лічылася, што юраўская раса дапамагае ад сямі хвароб.
На сем доўгіх год удача адвернецца ад таго, хто адважыцца забіць кошку.
Калі доўга не было дажджу, то жанчыны неслі на поле ваду з сямі калодзежаў і разлівалі яе па пашні.
Сярод спосабаў прываражыць, «прысушыць сэрца» каханага, так званых «любоўных прысушак» можна знайсці і такую параду: «Калі сабраць сем кропель свайго поту і цішком даць іх выпіць каму-небудзь, то ён будзе кахаць ды яшчэ як».
З другога боку, у дачыненні да маладых незамужніх дзяўчат існаваў шэраг перасцярог і забаронаў: «Калі дзеўка надзене мужчынскую шапку, то сем год замуж не выйдзе».

Па надвор’і, якое было 14 жніўня – на Спаса-Макавея (у гэты дзень Праваслаўная царква ўшаноўвае памяць сямі родных братоў Макавеяў, якія загінулі за Хрыста), нашы продкі рабілі высновы пра надвор’е на далейшыя сем тыдняў: «Сем братоў варожаць, колькі тыдняў пагоды. Калі на «Сем спячых братоў» ідзе дождж, то будзе ісці без перапынку сем тыдняў».
Нашы мудрыя продкі пра сваё жыццё казалі коратка і выразна: «На год сем прыгод, а на вяку – без ліку».

СЯМЁРКА У ПРАВАСЛАЎНЫМ КАЛЕНДАРЫ

Лік сем зусім невыпадкова стаў структураўтваральным ва ўсім абрадавым сектары веснавога цыкла хрысціянскіх, а пазней і традыцыйных народных святаў. Лік сем – адзін з найбольш шануемых у Старажытнай Іудзеі. Сімволіка сямёркі літаральна скразной лініяй пранізвае Стары Запавет, прычым у розных спалучэннях і варыянтах: семдзесят, семдзесят сем, семсот, семсот семдзесят сем, тры разы па сем…

Асабліва моцны ўплыў Пасхалія (70-дзённы перыяд перад Вялікаднем і 70-дзённы перыяд пасля Вялікадня) аказала на тыя старажытнаславянскія святы, якія знаходзяцца на супрацьлеглых полюсах разглядаемага абрадавага сектара – Масленіцу і Зялёныя святкі, якія некалі маркіравалі пераход зімы ў вясну і вясны ў лета. З увядзеннем матрыцы хрысціянскай Пасхаліі час іх святкавання стаў рухомы, чым парушылася іх адвечная прыродная аснова. Напрыклад, тая ж Масленіца сёння можа прыпадаць на сярэдзіну лютага або на пачатак сакавіка, таму што ў адпаведнасці з новай часавай суаднесенасцю – Пасхаліяй – яе святкаванне павінна заканчвацца за сем тыдняў да Вялікадня, таму што пачнецца Вялікі пост, які доўжыцца сем тыдняў, а святкаванне Сёмухі будзе прыпадаць на сёмы тыдзень пасля Вялікадня.

Затым за 7 дзён (за тыдзень) да Вялікадня ўшаноўваецца яшчэ адна знакамітая падзея – Уваход Гасподзен у Іерусалім. Гэты дзень у народным календары набыў назву ў гонар вярбы – Вербная нядзеля або Вербніца.

Зразумела, што логіка фарміравання дадзенай уні­версальнай структуры (яшчэ раз нагадаем: яна трымалася на рытме, у аснове якога ляжала ўшанаванне сямёркі) вымагала, каб наступнае свята прыпадала на сёмы дзень паслявелікоднага часу. У старажытнай славянскай традыцыі першым паслявелікодным святам быў дзень ушанаваня памерлых. Гэта магло прыпадаць на першы або другі дзень святкавання Вялікадня, на чацвер паслявелікоднага тыдня – Наўскі Вялікдзень. Але найбольш пашыранай і вядомай з’яўляецца Радаўніца (Радуніца), якая святкуецца на дзевяты дзень пасля Вялікадня.

І гэта зусім невыпадкова, таму што ў аснове славянскай сістэмы ўшанавання па­мяці памерлых ляжыць свой універсальны рытм, на якім грунтуюцца фактычна ўсе рытуальна-абрадавыя комплексы сямейна-родавай накіраванасці: 0 – 3 – 9 – 40 – 1 год. Фактычна гэты рытм не звязаны ні з рухам Сонца, ні з рытмам Месяца. Без перабольшання можна сказаць, што ён мае матрычны характар. На архетыпічным узроўні ён пранізваў не толькі пласт этнічнай свядомасці, але і агульнаславянскай падсвядомасці.

Разам з тым шматлікія да­следаванні фалькларыстаў не­бес­падстаўна падкрэс­ліва­юць, што гэты ж самы рытм працуе і ў дачыненні да вяселля, і тады, калі нараджаецца дзіця і пражывае першы, самы галоўны, знакавы год свайго жыцця. Такі падыход абумоўлены, відаць, тым, што святы сямейнай накіраванасці не звязваюцца з гадавым колазваротам, а часцей за ўсё маюць сітуатыўны характар, які выразна адлюстраваны ў прыказцы: «Смерць і радзіны не выбіраюць гадзіны».

Оставить комментарий