МАСЛЕНІЦА ПРЫЙШЛА!

Некаторыя даследчыкі традыцыйнай духоўнай спадчыны славян выказвалі меркаванні аб тым, што першапачаткова Масленіца святкавалася «на пачатку новага года, які па месяцавым календары прыпадаў на сакавік», і была прызначана «стымуляваць прыроду ў дзень сонцазвароту». Больш дакладным часам колішняга правядзення свята трэба лічыць апошні тыдзень лютага і першы тыдзень сакавіка.

Такая часавая суаднесенасць можа быць апраўданай у сувязі з тым, што Масленіца (як і іншыя святы года: Каляды, Зялёныя святы і інш.) некалі адзначалася на працягу двух тыдняў. І тады першы святочны ты­дзень сімвалізаваў заканчэнне зімы, а другі – пачатак каляндарнай вясны.

З прыходам хрысціянства і актыўным пашырэннем у сферы культурнага жыцця грамадства святаў хрысціянскай Пасхаліі і ў сувязі з увядзеннем сямітыднёвага Вялікага пасту, які папярэднічаў падзеям Вялікадня, святкаванне Масленіцы:
– павінна было скончыцца да пачатку пасту;
– скарацілася з двух тыдняў да аднаго;
– набыло дадатковыя рысы ў змесце, сімволіцы і абрадавых падзеях.
Такім чынам, сёння Масленіца набыла «рухомасць» і святкуецца на восьмым тыдні перад Вялікім сямітыднёвым пастом.

Яшчэ адным важкім аргументам на карысць таго, што Масленіца прыпадала на канец лютага – пачатак сакавіка, быў масавы акот і ацёл хатняй жывёлы якраз у гэты час. Кожная гаспадарка станавілася багатай на малако і ўсялякія малочныя прадукты, сярод якіх было і масла. Магчыма, гэтая акалічнасць і стала падставай для ўзнікнення выключна побытавай назвы каляндарнага свята. Гэтае адценне захавалася ў шэрагу варыянтаў назвы свята, якія бытавалі ў народным асяроддзі: Масленіца, Масленка, Масніца, а таксама і ў царкоўнай назве – «Сырная сядміца».

У структуры Масленіцы было некалькі сілавых ліній развіцця абрадавых падзей, аднак мы засяродзім увагу перш за ўсё на праблеме захавання і працягу свайго Роду, таму што менавіта «наважонам» – тым маладым асобам, якія стварылі сям’ю ў прамежку часу паміж мінулагодняй Пасхай і толькі што завершаным Мясаедам, – надавалася асаблівая ўвага. Масленіца падводзіла рысу перыяду правядзення сямейных урачыстасцяў і, уласна кажучы, спыняла іх напярэдадні Вялікага пасту. Такая пільная ўвага да кантралявання становішча соцыума і рэгулявання шлюбных адносін паміж яго членамі тлумачылася тым, што, у адпаведнасці са старажытнымі ўяўленнямі нашых продкаў, фактар сацыяльнай рэпрадуктыўнасці самым непасрэдным чынам уплываў на ўрадлівасць глебы і ўраджайнасць сельскагаспадарчых культур. Інакш кажучы: чым больш сямейных пар справіць вяселле, тым большы плён магла чакаць вясковая абшчына ў новым каляндарным годзе.

Фактычна кожны гаспадар разумеў: калі сын дасягнуў адпаведнага ўзросту, ён абавязкова павінен быў ажаніцца, стварыць сям’ю і выканаць абавязак, прадугледжаны прыродай. Тое ж самае патрабаванне тычылася і вясковых дзяўчат. Калі ж дачка па нейкіх прычынах заседжвалася «у дзеўках», бацька садзіў яе на воз і вёз па бліжэйшых навакольных вёсках, прапаноўваючы яе кандыдатуру для будучага шлюбу.
Тыя ж маладыя, якія пажадалі ўскласці на сябе адказнасць працягваць род, аказваліся на працягу ўсяго масленічнага тыдня ў цэнтры калектыўнай увагі і атрымлівалі ў свой адрас самыя розныя знакі падзякі.
Першым знакам родава-абшчыннай падзякі быў калектыўны абход вёскі жанчынамі. Апоўдні збіраўся гурт жанчын (з дзевяці–дванаццаці чалавек), якія мелі па некалькі дзяцей, і рушыў па вёсцы з шумам, спевамі. Мэта іх шэсця была адна: наведаць хаты тых гаспадароў, якія ў апошні Мясаед справілі вяселлі сваім дзецям. Заходзячы да маладухі, жанчыны спявалі магічна-заклінальныя песні з пажаданнем нарадзіць сына ці дачку:

Вынесь нам, маладая Маня,
Белы сыр, белы сыр,
Будзе ў цябе, маладая Маня,
Першы сын, першы сын.
Вынесь нам, маладая Маня,
Ды мачку, ды мачку,
І нарадзіш, маладая Маня,
Ты дачку, ты дачку.

Тыя гасцінцы, якімі жанчыны прасілі адарыць за святочнае віншаванне (сыр і мак), былі зусім невыпадковымі. Клінападобны сыр сімвалізаваў эратызм мужчынскага пачатку, а круглыя галоўкі макавак, у якіх зараджалася насенне будучага жыцця, увасаблялі сабой улонне жанчыны.

АБРАД «МАСЛЕНІЧНЫЯ КАЛОДКІ»

Штогадовае рэгуляванне адносін у межах вясковай абшчыны мела двухбаковую накіраванасць. У адным выпадку людзі выказвалі падзяку наважонам, а ў другім – тыя, хто пакуль што не абраў шлюб, прымусова падвяргаліся публічнаму пакаранню (зразумела, не фізічнаму, а жартоўна-сімвалічнаму, але ад гэтага не менш выніковаму).

Гурт жанчын наведваў хаты і тых гаспадароў, у якіх гадаваліся хлопцы-пераросткі і не спяшаліся стварыць сям’ю У такім разе жанчыны прывязвалі да нагі пераросткаў-гультаёў невялікую драўляную калодку, найбольш архаічнае значэнне якой зводзілася да эратычнай сімволікі: «калодка» была незавуаліраваным увасабленнем фалічнага культа; маўляў, не «працуе» твой дзетародны орган – папрацуй па-іншаму: цягай калодку, як дурань дзверы! Публічныя прэтэнзіі жанчын абапіраліся на старажытныя, яшчэ праславянскія грамадскія нормы звычаёвага права. Чалавек прыйшоў у гэты свет, каб аднавіць ланцужок жыцця на новым этапе родавай эстафеты. Калі хлопец або дзяўчына дасягалі ўзросту фізіялагічнай саспеласці, род ускладваў на іх пачэсны грамадскі абавязак, абумоўлены прыроднай наканаванасцю прадоўжыць род.

У больш познія часы ролю гэтага абрадавага атрыбута выконвалі розныя прадметы: кавалак чырвонага паса, стужка, смаліна.
Знак абрадавага пакарання хлопцы-пераросткі павінны былі насіць увесь масленічны тыдзень. Аднак, калі хлопец лічыў пакаранне неапраўданым, ён мог «адкупіцца» ад сваіх аднавяскоўцаў добрым падарункам або пачастункам.

Свавольны гурт жанчын рухаўся па вуліцы з спевамі, фрывольнымі прыпеўкамі, скамарошымі прыгаво­рамі. Як толькі па дарозе ім трапляўся хлопец, яны тут жа накідвалі яму на шыю вяроўку і прымушалі валачы па вуліцы палена. Пры гэтым жанчыны яшчэ і самі чапляліся за яго і тым самым правакавалі хлопца да шчодрага выкупу, падмацоўваючы свой намер спецыяльнай песняй:

Калодачка красіва – красіва,
Цябе маладога ўкрасіла, украсіла,
Ты ж, маладзенькі, не трусіся,
За калодачку расплаціся.

Этнографы мінулага адзначалі некаторыя асаблівасці выканання абраду «калодкі» на Міншчыне. Абрубак дрэва тут цягалі толькі маскаваныя хлопцы (пераапранутыя ў старое адзен­не, а твар закрывалі маскамі жывёл і прадстаўнікоў нячыстай сілы) у суправаджэнні вялікага гурта дзяцей. Гэтая шумная, звонкагалосая кампанія запаўняла ўсю вясковую вуліцу і паступова рушыла наперад. Па дарозе хлопцы абавязкова спыняліся пад вокнамі той хаты, у якой жыла дзяўчына ў гадах. Дзеці пачыналі гучна крычаць, каб тая выйшла на вуліцу, а хлопцы тут жа патрабавалі ад яе выкуп. Дзяўчына запрашала хлопцаў зайсці ў хату, налівала ім па чарцы медавухі, давала закуску (квашаную капусту, мочаныя яблыкі).

Аднак у больш позні гістарычны час, відаць, недзе напрыканцы XIX ст. абрад калодкі быў трансфармаваны і набыў уласны гульнёвы характар. На вячорках, дзе збіралася вясковая моладзь, «калодка» ў выглядзе чырвонай стужкі была ўжо не столькі сімвалам рытуальнага пакарання, колькі знакам звычайных юнацкіх заляцанняў. Хлопцы чаплялі чырвоны бант каханай дзяўчыне на спіну, а тая потым па толькі ёй зразумелых нюансах павінна была здагадацца, хто гэта зрабіў. Цікавым было і тое, што «калодку» ў выглядзе калыскі, вырабленай з дрэва або выразанай з бульбіны ці бурака, вешалі на шыю фарсістым дзяўчатам, якія «доўга перабіралі» хлопцаў і ў выніку засталіся без пары.

Оставить комментарий