СКОЦІЙ БОГ

Бадай што галоўным святам другой палавіны лютага было ўшанаванне старажытнага боства Вялеса (у розных мясцовасцях Беларусі яго назва мае некалькі дыялектных варыянтаў: Волас, Валоссе, Улассе, Уласце, Аўлас), які лічыўся ахоўнікам хатняй жывёлы.

ПАКЛАНІСЯ ВЯЛЕСУ

Карані ўзнікнення культу гэтага боства сігаюць у глыбокую даўніну праславянскай і нават старажытнай індаеўрапейскай культуры. Шырокія параўнальныя даследаванні ў галіне гістарычнай эвалюцыі індаеўрапейскіх моў далі падставы сцвярджаць, што корань назвы Вялес паходзіць са старажытнай англійскай мовы: Vel – мае значэнне «труп, які застаўся на полі бою». Такое тлумачэнне вытокаў слова і яго старажытнага сэнсу дазваляе зразумець больш познюю, але празрыстую сувязь Вялеса з культам памерлых продкаў. Амаль уся тэрыторыя нашай краіны пакрыта вялікімі насыпнымі курганамі-магільнікамі, якія называюцца валатоўкамі. Яны атрымалі сваю назву ад таго, што ў іх былі пахаваны воіны-волаты, асілкі, нашы продкі, якія стаялі каля вытокаў тых плямёнаў, з якіх пазней утварылася беларуская народнасць.

ПЯРУН І ВЯЛЕС: САЮЗ ЗЯМЛІ І НЕБА

Падаецца зусім невыпадковай блізкасць па часе дзён ушанавання самага галоўнага, вярхоўнага бога ўсходнеславянскіх народаў – Перуна (15 лютага) і яго самага моцнага праціўніка – бога Вялеса (24 лютага). Калі Пярун мог пакараць кожнага з тых, хто парушыў стасункі з нябёсамі, то Вялес перасцерагаў чалавека і яго гаспадарку ад магчымых праказаў Перуна.

У старажытным Кіеве на капішчы, дзе знаходзіліся ідалы (выявы, выразаныя з дрэва або каменя) усходнеславянскіх божышчаў, выявы Перуна і Вялеса знаходзіліся побач. Гэтым самым падкрэслівалася раўнавага паміж Небам і Зямлёй. Старажытнаруская «Повесть временных лет» паведамляе аб тым, што падчас падпісання пагаднення з грэкамі ў 907 і 971 гг. прадстаўнікі рускіх дыпламатычных місій таксама кляліся імёнамі двух багоў: Перуна – бога старажытнарускіх дружыннікаў і «Волоса – скотьего бога», якім кляліся мірныя пасланнікі – купцы.

Паступовае павелічэнне ўдзельнай вагі земляробства ў жыцці ўсходніх славян прывяло да таго, што архаічная сувязь Вялеса з духам забітага звера стала асэнсоўвацца значна шырэй – як сувязь з светам памерлых продкаў, якія таксама садзейнічалі плоднасці зямлі і ўраджаю. Аб гэтым пераканаўча сведчыць рытуал, якім яшчэ ў мінулым стагоддзі нашы жанчыны-жнеі заканчвалі жніво. Часцей за ўсё першы сноп урачыста неслі ў хату і захоўвалі ў чырвоным куце да новага ўраджаю. Калі ж жніво заканчвалі, то пакідалі нязжатай жменьку самых буйных каласоў, завязвалі іх вузлом у «воласаву бараду», клалі ў сярэдзіну лусту хлеба, яйка, соль, кавалак сала і прыгіналі калоссе да зямлі. Гэта была своеасаблівая падзяка продкам і богу-ахоўніку за дапамогу і адначасова ахвяра, праз дараванне якой чалавек імкнуўся заручыцца падтрымкай Вялеса на будучы год.

ВЯЛЕС – УЛАСІЙ: ПОСТАЦІ НОВЫХ АХОЎНІКАЎ

У такой іпастасі Вялес праіснаваў у беларускай міфатворчасці да часоў прыняцця славянамі хрысціянства. Для таго, каб вынішчыць культ Вяле­са са свядомасці сярэдневяковых ус­ход­неславянскіх народнасцей, праваслаўная царква, дзякуючы сугучнасці імён, ушаноўвае 24 лютага памяць свяшчэннапакутніка Уласія, епіскапа Севастыйскага.

Ён жыў на мяжы 3 і 4 стст. у Севастыі Кападкійскай (што на поўначы сучаснай Турцыі). У час ганенняў на хрысціян яму давялося схавацца на гары Аргеас у пячоры. Да яго прыходзілі дзікія звяры, чакалі, пакуль ён скончыць маліцца, а потым падстаўлялі свае хворыя лапы і спіны. Дастаткова было яму пакласці на іх руку, як звер аказваўся вылечаным. Пра цуды Уласія даведаліся слугі правіцеля Агрыкалая і выдалі святога. Ён прадстаў перад судом і быў асуджаны на катаванні. Калі яго вялі ў вязніцу, то сем жанчын ішлі следам і збіралі падаючыя кроплі крыві святога. Колькі яго ні катавалі, ён не адрокся ад веры Хрыстовай. Тады правіцель загадаў утапіць пакутніка ў возеры. Стоячы на беразе, Уласій перахрысціў ваду і пайшоў па ёй, як па сушы. Следам за ім кінуліся каты і тут жа ўсе патапіліся. Разгневаны правіцель Агрыкалай загадаў адсекчы Уласію галаву. Адбылося гэта ў 312 г.

Пры жыцці епіскап праславіўся тым, што дапамагаў людзям вылечыцца ад многіх цяжкіх хвароб. Святому моляцца аб дабрабыце сям’і, пры засяленні ў новую хату, пры лячэнні хваробы горла і небяспецы падавіцца косткай, просяць яго і аб урадлівасці сямейнага надзелу, паспрыяць здароўю хатняй жывёлы.

Але з цягам часу адбылося тое, што вызначала агульную тэндэнцыю адначасовага паралельнага суіснавання дзвюх рэлігійна-культурных традыцый. У нейкай ступені Ўласій выціснуў імя старажытнага бога, але ў народнай свядомасці ён жа і прыняў на сябе ролю свайго больш даўняга папярэдніка. Таму ў праваслаўных храмах часта можна сустрэць абразы, на якіх Севастыйскі пакутнік Уласій сядзіць на беразе рэчкі або ідзе па даліне ў акружэнні хатняй жывёлы. Гэты іканапісны сюжэт адлюстраваны ў народнай абрадавай песні, якую выконвалі 24 лютага ва ўсходніх раёнах Беларусі:

Ты, Улас, Улас, Ты наймiся у нас скату пасвiць!
Нашы каровачкi каля дубровачкi, нашы авечкi каля рэчкi,
Нашы свiначкi каля асiначкi, нашы козачкi каля лозачкi.

Словы песні пералічваюць тую хатнюю жывёлу, якая была адамашнена чалавекам у самыя старажытныя часы. Не ўзгадваецца тут толькі конь, які на працягу многіх стагоддзяў быў не столькі памочнікам земляроба, колькі неад’емным спадарожнікам воіна. Аднак, нягледзячы на тое, што конь стаў асноўнай цяглавай сілай у беларусаў вельмі позна, да нашага часу бытуе павер’е, якое забараняе ў гэты дзень працаваць на конях (іх нават нельга запрагаць, каб з’ездзіць да радні ў суседнюю вёску), каб не нашкодзіць ім, не даць нячыстай сіле забраць іх моц і не зрабіць урочлівымі.

Каб цяляты добра раслі, былі здаровымі, на Уласа кожная гаспадыня пякла аладкі, іх елі са свежым маслам, прыгаворваючы: «На Уласа бяры каўшом масла».
Некалькі аладак асвячалі ў гэты дзень у царкве, потым давалі з’есці жывёле, а адну аладку пакідалі да наступнага года. Калі з якой-небудзь нагоды пачынала хварэць карова, то частку засушанай аладкі крышылі, падмешвалі ў заваранае ўмецце і аддавалі скаціне.
Да святога Уласа звяртаюцца з малітвай, асабліва падчас эпідэмій. У некаторых вёсках узводзілі капліцы ў гонар святога Уласа, адпраўлялі яму малебны і прыносілі да капліц ахвяраванні: цялячыя ногі, галовы, а часам і цэлых цялят.
На Уласа стараліся не працаваць, каб захаваць хатнюю жывёлу ад хвароб.
У гэты дзень аб’язджалі маладых коней. Каня запрагалі ў сані, на якія клалі некалькі мяшкоў пяску, прыгатаваных яшчэ з лета, выпускалі ў поле і ганялі да таго часу, пакуль ён сам не спыніцца.
Пачынаючы з святога Уласа, сяляне выстаўлялі тры дні запар насенне на мароз, каб абясшкодзіць і загартаваць яго. Вясной гэта насенне змешвалі ў агульнай мерцы з астатнім.

Яшчэ тыдзень-другі, і надакучыўшая зіма саступіць месца доўгачаканай вясне. Ужо значна больш працяглымі сталі дні, сонца ўсё вышэй уздымаецца над гарызонтам, пачынаюцца адлігі: пралье Улас масліца на дарогу (г.зн. адліга) – зіме час уцякаць. Улас і бараду ў масле трымае (г.зн. у гэты дзень заўсёды адліга).
Людзі і ўсё наваколле жывуць прадчуваннем хуткага абуджэння, першай прыкметай якога стане пералівістая песня жаўрука ў пасвятлелым пад­нябессі.

НАШЫ ПРОДКІ – ВОЛАТЫ

Народныя паданні і легенды захавалі шмат сведчанняў аб тым, што сабой уяўлялі волаты-асілкі. Прывядзём некаторыя з іх.
«Кажуць, што людзі перад намі такія былі вялізныя, што цяперашнія нават ім да калена не дасталі б. Кажуць, найглыбейшыя рэкі ім не глыбей як да калена былі. У іх галовы, кажуць, былі, як цэбры, вялізныя».

«Куды цяперашнія людзі – здрабнелі, асунуліся саўсім, бы камары. От старыя расказваюць, даўней людзі былі дужэй за мядзведзя, да што я кажу мядзве­дзя, даўнейшых асілкаў, мо, ніхто не мог адолець. Даўней у людзей былі чортавы рэбра, бы абручы кругом, з таго была й такая сіла. Але ж, кажуць, калі б Бог даў свінні рогі, то б яна й свет перавярнула. Так і тыя асілкі. Як пачуліся на сілу, дак давай барукацца, давай рызыкаваць да гразіцца аж на самога Бога. От за тое Бог і адняў ад іх глузд, так што яны пачалі ілбамі разбіваць каменныя горы. Разгоніцца той асілак, бы баран, да як рынецца ілбом аб камень, дак мазгі й пацякуць, а ён сам бурдык на зямлю, патрапеча трохі нагамі да й дух вон. Так суздром перавяліся асілкі, толькі дзе-нідзе засталіся такія, у каторых было па аднаму або два рабра; засталіся такія, каторыя толькі трохі былі дужэй звыклых людзей. Яшчэ й цяпер трапляюцца такія асілкі, у каторых е цэлае чортава рабро. Тых асілкаў ніхто не пабора, бо яны не чуюцца ў сваёй сіле. Кажуць, тут недалёка быў такі асілак; так ён таўшчэзную калоду круціў у руках, бы палку. Я сам не бачыў, але людзі гавораць, то, мабыць, і праўда».

Оставить комментарий

  Подписаться  
Уведомление о