«ПРЫЙШЛІ ГРАМНІЦЫ – СКІДАЙ РУКАВІЦЫ»

Ў паслядоўным разгортванні каляндарных падзей ёсць некалькі загадкавых мясцін, дакладную часавую прымеркаванасць якіх нельга асэнсаваць пры павярхоўным знаёмстве. Адной з такіх загадак з’яўляецца святкаванне Грамніц 15 лютага. Чаму такое вялікае свята, у назве якога чуецца магутная сіла летняга росквіту, трапіла на сярэдзіну заключнага месяца зімы?

Чаму здарылася так, што яно адзначаецца роўна за паўгода да аналагічнага летняга свята – дня ўшанавання Іллі Грамавержца, якому ў старажытны час папярэднічала пакланенне самаму моцнаму ўладару нябёсаў – Перуну? Але як магло здарыцца так, што ў час летняга свята ўшаноўваўся Пярун, а зімою – Гром? Хаця на першы погляд – гэта быццам дзве праявы адной і той жа нябеснай з’явы.

Давайце паспрабуем звярнуцца да жывой моўнай стыхіі, якая пранесла праз стагоддзі і захавала нават у сучасным ужыванні назвы трох блізкароднасных бостваў: Перуна, Грому і Маланкі. У народным асяроддзі кажуць: гром грыміць; з вялікага грому дажджу не бывае; не бойся грому, бойся Перуна; маланка паліць, маланка б’е высокае дрэва; Пярун цябе забі; каб цябе Пярун (гром) забіў.

ПЕРШЫ ГРОМ – ПРАДКАЗАЛЬНІК НОВАГА ЎРАДЖАЮ

Да нашых дзён захавалася павер’е, ў аснове якога ляжаць народныя ўяўленні аб тым, калі першы гром прагрыміць на «голы» лес (калі дрэвы яшчэ не выпусцілі лісце), то год будзе «галодны» (неўраджайны) і, наадварот: «Калі гром грыміць на зялёны лісток, то будзе багаты гадок».

Хутчэй за ўсё згаданае павер’е сведчыць аб тым, што гром, грымоты ўспрымаліся як перасцярога, далёкі па часе напамінак аб маючай адбыцца бядзе або, наадварот, нябесным благаславенні.

Шанаванне грому, шуму, звону было ў асяроддзі беларусаў з’явай надзвычай пашыранай. Пацвярджэнне гэтаму можна знайсці ў святах і абрадах, падчас правядзення якіх вялікая роля надавалася шуму і грому.
Лічыцца, што моцным ачышчальным і засцерагальным сродкам з’яўляецца царкоўны звон, якім напаўнялася ўсё наваколле ў вялікія хрысціянскія святы. Набат царкоўнага звону або прыглушаны гул падвешанай жалязякі таксама папярэджвалі мясцовае насельніцтва аб бядзе: прыбліжэнні ворага, аб вогненнай стыхіі, якой нельга было даць паратунку малымі сіламі.

ГРАМНІЧНАЯ СВЕЧКА – АБЯРЭГ ЧАЛАВЕКА І ЯГО ЖЫТЛА

Пазней, з прыняццем бела­русамі хрысціянства, магічна-ахоўную ролю шуму-грому сталі выконваць царквою асвечаныя свечкі, якія зноў-такі захавалі ў сабе дахрысціянскую назву – грамніцы. Гэтыя свечкі людзі рыхтавалі самі загадзя. Тыя, хто трымаў пчолы, выплаўлялі самыя вялікія свечкі, у каго іх не было – куплялі жоўты воск у краме або ў знаёмых пчаляроў. Грамнічную свечку кожны гаспадар рыхтаваў самастойна.

У гэтым не дужа складаным і не такім ўжо адказным, як можа падацца на першы погляд, перадсвяточным дзеянні на самай справе была закладзена класічная для традыцыйнай культуры ідэя самазахавання. Усе забудовы, узведзеныя рукамі гаспадара, трэба было абараніць ад варожай сілы агнём той свечкі, якая ў адпаведны дзень будзе зроблена рукамі ўсё таго ж чалавека-гаспадара.
Воск для Грамніц збіралі загадзя, а выраблялі іх у апошнюю перад святам суботу.

Свечкі-грамніцы вылу­ча­лі­ся сярод іншых сваімі незвычайнымі памерамі. Этнографы другой паловы XIX ст. сведчаць, што даўжыня грамнічнай свечкі была прыкладна 10 вяршкоў (44 см), а таўшчыня – 3 чвэрці вяршка (недзе каля 3,5 см). Такія памеры былі абумоўлены практыкай гаспадарчай дзейнасці і той колькасцю абрадавых сітуацый, у якіх грамнічная свечка выступала ключавым атрыбутам.

Пасля таго, як свечкі былі асвечаны ў храме, іх тушылі пераварочваннем кнота ўніз і хавалі за пазуху. Пасля вяртання дадому гаспадар неадкладна даставаў свечку, жонка запальвала яе, і адбываўся абавязковы абрад агністага крыжавання. Спачатку бацька абпальваў крыжападобна валасы на сваёй галаве, потым жонцы і ўсім астатнім членам сям’і па ўзросце. Пасля гэтага ўся сям’я гуртам ішла ў хлеў, дзе агністыя крыжы выпальваліся на поўсці кожнай жывёліны. Затым гаспадар дакранаўся палаючым кнотам да сцен, вушакоў, дзвярэй. Агнём асвечанай свечкі абпальвалі пастаўленыя на зімоўку вуллі. Напрыканцы выканання сямейнай абрадавай дзеі свечку тушылі, прыносілі ў хату і хавалі за бажніцу ці ў куфар. Існавала павер’е: каб злыя духі не ўкралі гаючую і засцерагальную моц грамніцы, яе трэба было трымаць падалей ад чужых вачэй, каб ніхто не ведаў, дзе яна схавана, і нават не здагадваўся, што яна ёсць у хаце.

ГРАМНІЦА-ЗАСТУПНІЦА

Трымаючы ў руках вербную галінку, грамніцу і чырвонае велікоднае яйка, гаспадыня тройчы абыходзіла карову перад першым выганам у поле. Як толькі збярэцца ўвесь статак, пастухі бралі гэтыя ж самыя атрыбуты і тройчы па сонцы абыходзілі кароў, каб яны не губляліся ў лесе і каб на іх не нападалі ваўкі. Адвячоркам гаспадыня сустракала скаціну з поля з тым жа наборам свяшчэнных рэчаў, гэтым самым замацоўваючы (або закальцоўваючы) распачатае раніцай свяшчэннадзейства.

Грамнічную свечку запальвалі тады, калі насыпалі насенны хлеб у мяшкі перад сяўбой і пры засыпанні ў засек першага вымалачанага хлеба, каб захаваць палетак ад граду.
Без грамнічнай свечкі ні адна гаспадыня не распачынала жніво.
Разгавенне на Каляды пасля шасцітыднёвага Піліпаўскага паста і на Вялікдзень пасля Вялікага сямітыднёвага паста распачыналася з запальвання (як бы своеасаблівага благаслаўлення) грамніцы.

Сярод беларусаў шырока бытавала павер’е аб тым, што на Купалле ведзьмы трапляюць у хлеў і забіраюць у кароў малако. Каб «перакрыць» дарогу ведзьмам і ведзьмакам, гаспадыня вешала грамнічную свечку кнотам уніз да дзвярнога касяка.

Зразумела, што найбольш моцным абярэгам лічылі грамнічную свечку падчас летняй навальніцы. Як толькі гаспадыня пачуе далёкія грымоты – папярэджанне аб навальніцы, якая магла нарабіць шкоды, – яна тут жа даставала свечку, запальвала яе і ставіла на падаконнік з таго боку хаты, з якога ішла навала.

Грамніцу выкарыстоўвалі і ў кантэксце абрадаў сямейна-родавай накіраванасці: пры прыняцці бабкай-павітухай нованароджанага; пры адпраўленні дзіцяці ра­зам з хроснымі бацькамі да святога хрышчэння; пры адыманні дзіцяці ад грудзей; яна была абавязковым спадарожнікам сватоў, калі яны ішлі сватаць дзяўчыну, калі дружына маладога прыязджала выкупляць маладую, калі вясельны поезд адпраўляўся ў храм да вянца; свечку давалі ў рукі таму чалавеку, які доўга і цяжка паміраў.

У цяперашні час кола людзей, якія трымаюць пчол, звузілася, большасць насельніцтва пражывае ў гарадах, таму сакрэты прыгатавання свечак у дамашніх умовах ведаюць не ўсе. У такім выпадку іх купляюць у дзень свята ў царкве. Старыя людзі не раз расказвалі нам пра тое, што замест некалі адной вялікай свечкі, якой хапала на цэлы год, зараз купляюць тры самыя вялікія царкоўныя свечкі, перавязваюць іх «васьмёркай» (старадаўнім знакам вечнасці, бясконцасці) і так захоўваюць на працягу года.

У дзень Грамніц у храмах асвячалі не толькі свечкі, але і ваду. Па ступені значнасці грамнічная вада лічылася на адным узроўні з той, якую бралі на Вадо­хрышча. Ваду даволі часта выкарыстоўвалі адначасова са свечкай. Калі хлопец ішоў служыць у войска, то маці з бацькам акраплялі яго на выхадзе з хаты свянцонай вадой і ў голас гаварылі наступныя словы: «Божухна, захавай цябе».

Дбайныя гаспадыні не абміналі такое вялікае свята для выканання асобных рытуальна-магічных дзеянняў, скіраваных на паляпшэнне дабрабыту і перасцярогу дамачадцаў.
Курам давалі больш аўса, каб яны лепш несліся, а яйкі былі больш смачнымі. Прыказка сведчыла: «Кармі курэй аўсом – вясной і летам будзеш з яйцом».

Вярнуўшыся дадому пасля вячэрняга набажэнства, гаспадар трос садовыя дрэвы, каб яны далі багаты ўраджай пладоў.

Традыцыя забараняла ў гэты дзень збірацца ў дарогу. Напрошваецца прамая аналогія з Калядамі, калі ў першы вечар пажадана было ўсім сядзець за сямейным сталом. Праз кароткі прамежак часу пачнецца Вялікі пост, таму лічылася абавязковым сем раз паесці ў гэты дзень.
Старыя людзі раілі: «Грамнічная свечка не падлягае пазычанню, як і агонь, нават у блізкія дамы сваякоў, родным асобам, што жывуць у іншай сям’і».
Перад далёкай дарогай прысядзьце на хвілінку, прачытайце «падарожную» малітву або замову і захапіце з сабой сплаўлены кавалачак грамнічнай свечкі. Няхай вас беражэ Бог і грамнічная свечка.

ГРАМНІЦЫ – СТРЭЧАННЕ

Са старадаўніх часоў 15 лютага Праваслаўная Царква святкуе адно з самых найвялікшых святаў – «Сретенье Господне» (Стрэчанне).

У Евангеллях сказана, што ў саракавы дзень пасля нараджэння Ісуса Хрыста яго бацькі – Іосіф і Марыя – прынеслі свайго сына ў іерусалімскі храм з мэтай выканання старазапаветнага канона «прадставіць прад Госпадам». У храме іх сустрэлі праведны Сімяон і прарочыца Ганна. Старцу Сімяону, якога называлі Богапрымальнікам, было прадказана, што ён памрэ, як толькі ўбачыць Месію.

У разуменні хрысціянскіх багасловаў Стрэчанне адзначаецца як свята сустрэчы старазапаветнай і новазапаветнай традыцый і веравызнанняў. На зямлю прыйшоў Агнец Божы для выратавання чалавецтва ад першароднага грахоўнага падзення. Стрэчанне – гэта сімвалічная перадача духоўнай эстафеты ад апошніх прадстаўнікоў дахрысціянскага свету (Сімяона і Ганны) Творцу новага свету, у асобе якога ўжо суіснавалі два пачаткі – Боскі і Чалавечы.

У народным асяроддзі гэта знакамітая і лёсавызначальная падзея была асэнсавана па-свойму, атрымала дадатковае адценне і стала ўспрымацца як прыродна-касмічнае «Стрэчанне» – сустрэча зімы з вясною.

Оставить комментарий

  Подписаться  
Уведомление о